پیتی  هـ
کیسی ئاوی سه‌ر هێلکه‌دانه‌کان

د. زاهیر سوران

پسپۆڕی نه‌خۆشییه‌ در‌مه‌کان و گشتییه‌کان.

به‌رپرسی سه‌نته‌ری پزیشکی نوێ ، سلێمانی .

 

کیسی ئاوی سه‌ر هێلکه‌دانه‌کان

هێلكه‌دانه‌كان                                    

ئه‌وه‌ی ڕاستی بێت هه‌موو ئافره‌تێك 2 هێلكه‌دانی هه‌یه‌ و ده‌كه‌ونه‌ ئه‌ملاولای منداڵدان (پزدان ، ڕه‌حم) ه‌وه‌ . له‌ژنى ئاساییدا درێژى 4 سم، به‌رزى 3 سم ئه‌ستورى 1 سم ه‌، پاش لێچوونه‌وه‌ (وه‌ستان ، نه‌مانى خولی مانگانه‌) هێلكه‌دانه‌كان هێدى هێدى گچكه‌ ده‌بنه‌وه‌و تا ده‌پوكێنه‌وه‌ . جارى وا هه‌یه‌ یه‌كێكیان (راست یان چه‌پ) یان هه‌ردووكیان تووشى هه‌وكردن یان سووربونه‌وه‌ ده‌بن،  (یان تووشی دروست بوونی کیسی ئاوی دێن) . هه‌ردووهێلكه‌دانه‌كه‌ جووتێک كه‌ناڵی ریشاڵی ماسولكه‌یین‌ ، له‌پاشكۆى زاماڵه‌وه‌ تا هێلكه‌دان درێژ ده‌بنه‌وه‌ ،  هه‌رچه‌نده‌ به‌ستراون به‌ منداڵدانه‌وه‌ ، وه‌لێ ده‌جوڵێن .

کاری سه‌ره‌کی هێلکه‌دانه‌کان بریتییه‌ له‌ ده‌رکردنی هێلکه‌ بۆ پیتاندن ، ها‌وکات ده‌ردانی هۆرمۆنی ئۆسترۆجین و پرۆجێستێرۆنه‌ . کرۆکی باسه‌که‌مان ئه‌و کیسانانه‌ن (وه‌ک بڵقی ئاو وان‌) که‌ هه‌ندێک جار له‌ سه‌ر یه‌کێک له‌ هێلکه‌دانه‌کان دروست ده‌بێت ، جاری وا هه‌یه‌ چه‌ند بلقێک که‌ چه‌ند مللیمه‌ترێک ده‌بن دروست ده‌بن و کۆده‌بنه‌وه‌ . هه‌ندێک ئافره‌ت جارێک له‌ ژیانیدا کیسیکی ئاوی له‌ سه‌ر هێلکه‌دانه‌کانیاندا په‌یدا ده‌بێت و ئاسایی و بێ نیشانه‌یه‌.

 

جۆره‌کانی کیسه‌کان :

#  گرنگترینیان و ئاسایی ترینیان کیسی ئاوی فه‌نکشنی (functional) یه‌ و ئه‌میش دوو  جۆره‌:

1- Corpus luteum-cyst -2  Follikelcys.

له‌ کاتی خولی مانگانه‌ی خانماندا هێلکه‌یه‌ک گه‌وره‌ ده‌بێت و ناونراوه‌‌ کیسه‌ هێلکه‌ (فۆلیک) ئه‌م کیسه‌یه‌ له‌ نێو هێلکه‌دانه‌کاندایه‌ . زۆرجاران ئه‌م کیسه‌‌ هێلکه‌یه‌ ده‌ته‌قیت و ئه‌و کاته‌ هێلکه‌که‌ ده‌کاته‌ ده‌ره‌وه‌ . گه‌ر بێت و کیسه‌ هێلکه‌ نه‌ته‌قیت ئه‌وا له‌ نێو هێلکه‌دانه‌که‌دا کیسه‌یه‌ک دروست ده‌بێت که‌ بڕێک شله‌ی تێدایه‌ . ئاسایی کیسه‌ هێلکه‌ ده‌پوکێته‌وه‌ و له‌ ناو ده‌چێت ، ئه‌و کاته‌ هێلکه‌یه‌ک ده‌کاته‌ ده‌ره‌وه‌ ، گه‌ر کیسه‌که‌ نه‌توێته‌وه‌ و نه‌کرێته‌وه‌ ئه‌وا هاوکات له‌ نێو کیسه‌که‌دا کیسه‌یه‌کی دی دروست ده‌بێت و ئه‌وانیش ده‌بن به‌ کیسه‌یه‌کی نێو هێلکه‌دانه‌که‌ .

1.جۆری Dermoidcyst

ئه‌و جۆره‌ وه‌ک کیسه‌ وان و له‌ سه‌ر هێلکه‌دانه‌کان دروست ده‌بن و له‌ وانه‌یه‌ تاڵه‌ موویه‌ک ، چه‌وری یان خانه‌ی دی تێدا بێت .

2. جۆری Cystadenom

ئه‌مانه‌ جۆرێکن له‌ شێرپه‌نجه‌ ، به‌ڵام به‌ شێوه‌ باشه‌کان ناسراون و له‌ سه‌ر هێلکه‌دانه‌کان دروست ده‌بن .

3. جۆری Endometrium

ئه‌م جۆره‌یان ئاسایی له‌ نێو منداڵداندایه‌ و ده‌توانێت له‌ ده‌ره‌وه‌ی منداڵدانیشدا بێت و خۆی بلکێنێت به‌ هێلکه‌دانه‌کانه‌وه‌ ، زۆرجاران وه‌ک کیسه‌یه‌ک ده‌رده‌که‌ون .

ئه‌وه‌ی شایانی باسه‌ هه‌ندێک جار له‌ نێو هێلکه‌دانه‌کاندا کۆمه‌ڵێک گچکه‌ کیس کۆ ده‌بنه‌وه‌ و ده‌بنه‌ هۆی (نه‌خۆشی کۆمه‌ڵه‌ کیسه‌کان) ئه‌مه‌ش ده‌بیته‌ هۆی گه‌وره‌ بوون و قه‌به‌ بوونی هێلکه‌دانه‌که‌ . گه‌ر له‌ راده‌ی خۆی گه‌وره‌ ببێت و چاره‌سه‌ر نه‌کریت ئه‌وا ده‌بێته‌ هۆی نه‌زۆکی خانمان .

نیشانه‌کان :

ئه‌وی راستی بێت زۆر جاران کیسه‌کانی سه‌ر هێلکه‌دانه‌کان بێ نیشانه‌ن . هه‌ندێک جاری دی ده‌بنه‌ هۆی ده‌رکه‌وتنی ئه‌م نیشانانه‌ :

# ئاوسانی نێوسک ، ئازار له‌ کاتی به‌تاڵکردنه‌وه‌ی ڕیخۆڵه‌دا ، له‌ کاتی سوری مانگانه‌دا ، له‌ کاتی زایه‌ندی دا ، له‌ بڕبڕه‌ی پشتدا و ئازار له‌ مه‌مکه‌کاندا  ، هێڵنج و ڕشانه‌وه‌ .

هه‌ر کاتێک نه‌خۆش ئه‌م نیشانانه‌ی لێ ده‌رکه‌وت پێویسته‌ پزیشک چاره‌سه‌ری بکات :

#  ژانکردنی سمت و سێ به‌نده‌ .  تا ، گێژبوون و بوورانه‌وه‌ . خێرابوونی هه‌ناسه‌دان .

ئه‌م نیشانانه‌ کا‌تێک ده‌رده‌که‌ون که‌ کیسێک ده‌ته‌قێت و له‌ ناو ده‌چێت .

گه‌ر ئه‌م ئالۆزکاریانه‌ له‌ کاتی خۆی دا چاره‌سه‌ر نه‌کرێت ئه‌وا ده‌رئه‌نجامی خراپی ده‌بێت .

ده‌ستنیشانکردن :

پزیشک ده‌توانێت له‌ رێگای ئه‌زمایشێکی کلینیکی دامێندا  کیسه‌کانی سه‌ر هێلکه‌دانه‌کان ده‌ستنیشان بکات . له‌م باره‌دا هه‌ست به‌ ئاوساوی (په‌نمانی) یه‌کێک له‌ هێلکه‌دانه‌کان ده‌کرێت ، هاوکات سونه‌ری هێلکه‌دانه‌کان ته‌واوکه‌ری ئه‌زمایشه‌که‌یه‌ ، ئه و کاته‌ قه‌باره‌ و شێوه‌ (ره‌ق ، نه‌رم) ی ده‌ستنیشان ده‌کرێت .  تیشکی DT وMR   خاس کیسه‌کان ده‌ستنیشان ده‌کات .

ئه‌وه‌ی شایانی باسه‌ زۆربه‌ی زۆری کیسه‌کان بۆ خۆیان نامێنن وله‌ ناوده‌چن ، ده‌نا ده‌بێت پلانی چاره‌سه‌ری بکه‌وێته‌ گه‌ڕ . بۆ دڵنیا بوون باشتر وایه‌ سۆنه‌رێکی دی بکرێت بۆ ئه‌وه‌ی بزانرێت باره‌که‌ له‌ کوێ دایه‌؟ گه‌ر له‌ چه‌ند هه‌فته‌یه‌کدا کیسه‌کان نه‌مێنن و نیشانه‌کان نه‌ڕه‌وێنه‌وه‌ ئه‌وا ده‌بێت پزیشک به‌ شوێن هۆی ده‌رکه‌وتنی نیشانه‌کاندا بگه‌ڕێت . پێویسته‌ :

# تێستی دووگیانی بۆ خانمه‌که‌ بکرێت ،

# تێستی هۆرمۆنه‌کان (ئؤسترۆجین و پڕۆجێستێرۆن) بکرێت .

# تێستی پێوانی رێژه‌ی CA125 له‌ نێوخوێندا بۆ ده‌ستنیشانکردنی هێلکه‌دانه‌کان بکرێت .

چاره‌سه‌رکردن :

# حه‌بی منداڵ نه‌بوون  ، تا ئیمڕۆ توێژه‌ران به‌ یه‌کێک له‌ باشترین چاره‌سه‌ره‌کان پێشنیاری ده‌که‌ن . ئه‌م ده‌رمانه‌ ده‌بێته‌ هۆی ده‌رنه‌دانی هێلکه‌ له‌ هێلکه‌دانه‌وه‌ وهاوکات درو‌ست نه‌بوونی کیسی نوێ . حه‌به‌کان  ده‌بنه‌ هۆی که‌مکردنه‌وه‌ی رێژه‌یان و مه‌ترسی تووشبوون به‌ شێرپه‌نجه‌ی هێلکه‌دانه‌کان به‌تایبه‌تی له‌ ئافره‌تی به‌ساڵاچوودا (پاش نه‌مانی خولی مانگانه‌) زێده‌تره‌ .

نه‌شته‌رگه‌ری ، کڕاندن یان پاککردنه‌وه‌ی کیسه‌کان .

نه‌شته‌رگه‌ری ، لابردنی هێلکه‌دانه‌که‌ و منداڵدان پێکه‌وه‌ کاتێک که‌ تووشی شێرپه‌نجه‌ بووه‌.

ئاڵۆزکارییه‌کان:

زۆربه‌ی زۆری کیسه‌کان بێ چاره‌سه‌ر خۆیان ده‌پووکێنه‌وه‌ و نامێنن .

به‌ ده‌گمه‌ن پزیشک له‌ کاتی ئه‌زمایشی رۆتیندا شیرپه‌نجه‌ی سه‌ر هێلکه‌دانه‌کان ده‌ستنیشان ده‌کات .

به‌ ده‌گمه‌ن کیسه‌که‌ له‌ شوێنی خۆی ده‌جوڵێت ، له‌م باره‌دا چوونی خوێن بۆ هێلکه‌دانه‌که‌ ده‌وه‌ستێت ، که‌ ده‌بێته‌ هۆی مردن و له‌ ناوچوونی خانه‌ی هێلکه‌دانه‌که‌ .

هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م باره‌ نا ئاساییه‌ به‌ڵام به‌ رێژه‌ی له‌ 3% له‌ نێو نه‌خۆشییه کانی‌ ژناندا له‌ نێو کلینیکه‌کاندا ده‌بینرێت ، پێویسته‌ به‌ نه‌شته‌رگه‌ری په‌له‌ چاره‌سه‌ر بکرێت .

ته‌قینی کیسه‌که‌ ، نا ئاسایی و زۆر ده‌گمه‌نه‌ که‌ ده‌بیته‌ هۆی ئازارێکی زۆرو خوێنبه‌ربوونی ناوه‌وه‌ ، هاوکات هه‌وکردن و گه‌ر زوو چاره‌سه‌ر نه‌کرێت ده‌بێته‌ هۆی مه‌ترسی بۆ سه‌ر ژیانی نه‌خۆشه‌که‌ .

خۆپاراستن :

خانمان ناتوانن خۆیان بپارێزن لیێ ، به‌لام ناوبه‌ناو کۆنتڕۆڵکردنی خانمان به‌ سووده‌ بۆ ئه‌وه‌ی تا زوو ده‌ستنیشان بکرێت باشتره‌ . جاری وا هه‌یه‌ نیشانه‌کانی کیسی سه‌ر هێلکه‌دانه‌کان وه‌ک نیشانه‌ی شێرپه‌نجه‌ی سه‌ر هێلکه‌دانه‌کانه‌ . له‌ به‌ر ئه‌وه‌ سه‌ردانی پزیشک بۆ راست ودروستی باره‌ که‌ گرنگه‌ . هاوکات ئه‌م نیشانانه‌ بۆ پزیشک به‌ سوودن بۆ ده‌ستنیشانکردن که‌ به‌ سوودی نه‌خۆش ده‌گه‌ڕیته‌وه‌ :

گۆڕانکاری له‌ خولی مانگانه‌دا ، ئازاری درێژخایه‌نی سمت و سێ به‌نده‌ ، نه‌مانی ئیشتیهای خۆراک خواردن ، به‌ بێ هۆ دابه‌زینی کێشی له‌ش . ئاوسان و په‌نمانی سك .

رێره‌وی نه‌خۆشییه‌که‌ :

-گه‌ر هه‌ندێک کیس چاره‌سه‌ر نه‌کرێت ده‌بێته‌ هۆی نه‌زۆکی له‌ ئافره‌تاندا  .

-کیسه‌کانی جۆری فه‌نکشنی نابێته‌ هۆی نه‌زۆکی .

-زۆریک له‌ پزیشکه‌ نه‌شته‌رگه‌ره‌کان وای به‌ باش ده‌زانن کاتێک کیسه‌که‌ گه‌وره‌ ببێت و بگاته‌ 10 سم ئه‌وا ده‌بێت به‌ نه‌شته‌رگه‌ری لاببرێت . کیسه‌کان ناتوانن ببنه‌ هۆی شیرپه‌نجه‌ی هێلکه‌دانه‌کان .

15.8.2015

سه‌رچاوه‌کان
1. www.healthline .com

2. www.netdoctor.se

3. www.1177.se fakta om cystor äggstockarna

4584 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌
21/10/2015
زیاتر...
1