پیتی  د
دە ردە کۆبان ( Tetanus)
دە ردە کۆبان ( Tetanus)

یە کیکە لە نە خوشیە درمە بە کترییە کان بە ریزە ی جیاواز لە کوردستان بلاو بوتە وە زاراوە ی بزیشکی نە خوشیە کە کە لە ناوی لاتینی Tenanusوە رگیراوە واتە کرژبوون ..

ھۆزانی ؟

بە کتریایە کە بە ناوی کلسترودیوم تیتانی سە ر بە خیزانی (Bacillaceae ) بە کرام بوزە تیفە کانە ، بە کتریاکە بزیو لە شیوە ی دە رزی سە ر خردایە زور بە رکە ی سروشت دە کرئ بە سال لە رووناکی دا دە ژی تە نیا مانکیک بە رکە ی روناکی رۆژ دە گریت میکروبە کە بە رکە ی کھول باکژ کە رە وە کان دە کریت بو ماوە ی دوو مانک بو ماوە ی جارە کە کاتزمیریک دە زی بە کولاندنی بو ١٠٠ بلە ی سە دی بە کتریاکە ژە ھریکی زور بە ھیز دە ردات ( جارە کە ملگم یان نیو ملگم مروف دە کوزیت ) و زور کاردە کاتە سە ر کۆئە ندامی دە مار ، نابی ئە وە شمان لە یا د بجیت بە کتریاکە بە زوری لە ناو خاک و خول و باخجە و شە قا مە کاندا ھە یە ..

میژووی نە خوشیە کە ؟ 

نە خوشیە کە لە دە می ( ھیبوکرات ) و ( ئە ریتایوس ) ناسراوە ..
_ بولاند لە سالی ١٨٥١ (٧٢) نە خۆشی تومارکراوی راکە یاند
_ لە سالی ١٨٨٤ دا لە تاقیکە میکروبە کە گۆش کرا 
_ ولیام گویوس لە سالی ١٨٨٨دا ھە وکردنی کوئە ندامی دە ماری بیشاندا کە نیشانە ی سە رە کی ھە و کردنە کە کرزبونی ماسولکە کانی لە شی نە خوشە کە بوو 
_ فابیس لە سالی ١٨٩٠ ژە ھری میکروبە کە ی جیاکردە وە 
_ رامون لە سالی ١٩٢٥ بروکرامی بە رگری جالاکی دژی دە ردە کۆبان ئە نجامدا کە بوە ھوی کە مکردنە وە ی ریزە ی مردن لە جیھاندا ...

پە تازانی ؟ 

دە ردە کۆبان لە ھە موو جیھاندا بلاوە بە بیی بلاوی بە کتریاکە نە خوشیە کە بلاو بووتە وە بە لام لە ناوجە کانی ھیلی ئیستیوا زیاتر بلاوە و بە تایبە ت ئە و شوینانە ی ئازە لی زیاترە ، لە راستیدا دە ردە کۆبان لە نیوان مانکی ٥ تا ٨ دە ردە کە ویت جونکە لە و مانکە دا ئاوو ھە وا کە رمترە ئیستاش بە لایە نی کە مە وە سالانە یە ک ملیون کە س توشی دە ردە کوبان ئە بیت واتە لە ١٠٠٠ کە س ١٨ کە س توشی بە کتریاکە دە بن ..

ریکاکانی کواستنە وە ؟ 

١- بە یوە ندی راستە وخۆ لە کە ل خاک و خولی بیس بوو بە بە کتریاکە .
٢- نا راستە وخو جونە ناوە وە ی بە کتریاکە لە برینی بیس ناو بوشە کانە وە( بە تایبە ت برینی قول لە کاتی جە نک ).
تیبینی / دە ردە کوبان نە خوشیە کی سوتانە وە یە درمی نیە واتە (لە مروفیکە وە بو مروفیکی تر ) ...

نیشانە کانی نە خوشیە کە ؟ 

_ ماوە ی کرکە وتنی نە خوشیە کە لە ٣-٣٠ رۆژدایە زورجار ماوە ی کرکە وتنی میکروبە کە لە سە ر توندی دە ردە کوبان بە ندە ،لە ئاستی برینە کە نە خوش ھە ست بە سوتانە وە ی برینە کە ی دە کات خە والووی نە خوش شبرزە دە کات کرزبونی ماسولکە کان وا دە کات نە خوش نە توانیت دە م بکاتە وە ، کرژبوونی نیوچە وان نیوە ی بیلوی سە رە وە ی جاو ئە م لا و لای دە م داخراوە ، کرزبونی ماسولکە کان زور بە ئازارن دە بیتە ھوی کرزبونی ماسولکە ی گە روو زیادبوونی ژمارە ی لیدانی دل . 
ھە ناسە دان توشی گیروگرفت دە بیت لە م بارە دا دە م و جاوی نە خوش شین دە بیتە وە ، ھە ندیک جار لە بە ر کوبونە وە ی لیک و تفی کە روو نە خوش خە ریکە بخنکیت ھە ندیک جار بە سە ختی میزی بو دە کریت ئارە قە دە کات و ھە ندی جاریش تای لیدیت .

جۆرە کانی دە ردە کۆپان ؟

١- دە ردە کۆبانی گشتی | لە م بارە دا ھە تا کرزبونە کە گشتی بیت توندی نە خوشیە کە ش زیاترە و لە ٤٨ کاتزمیردا کرزبونە کان دە ردە کە ون | سوک و نیمجە توند و دریژخایە ن ھە یە .
٢- دە ردە کوپانی تازە بوو | یە کیکە لە شیوە توندە ترسناکە کانی نە خوشیە کە ھە ندی جار بە کتریاکە لە بە کی ناوکە وە باش ناوک برین دە جیتە ناوە وە مندالی تازە لە دایک بوو توشی دە بیت بە کتریاکە لە ٣ تا ١٥ روزدا کر دە کە وی بە ر مە مکانە ناتوانیت دە م داخا و مە مک بمژیت ، لە بر نیشانە کانی دیکە ش بە یدا دە بیت لە ٥٠_٩٠ ٪ ئە و مندالانە ی توش دە بن دە مرن .
٣- دە ردە کۆپانی شوینکە ، ئە کە ر میکروبە کە ھە موو رومە ت بکریتە وە ئە وا کاردە کاتە سە ر دە ماری رو بزوینی زمارە ٧ دە بیتە ھۆی ئیفلیجی دە مارە کە و ماسولکە کانی روومە ت .
ھە ندی جار بە کتریاکە دە ماری جاو دە کریتە وە دە بیتە ھوی ئیفلیجی جاو لە سالی ١٩١٧ دا ( Berard) و ( Lemiere ) لە سە ر جوریکیان نوسیوە کە بە کتریاکە میشک دە گریتە وە باشتر نە خوش توشی گیرو گرفتی دە روونی دە بیت .
تیبینی | باش توشبوون بە نە خوشی دە ردە کۆبان بە رگری ھە میشە ی لە لە شدا دروست نابیت لە بە ر ئە وە لە وانە یە مروڤ دوبارە و سئ بارە توشی دە ردە کوبان بیتە وە ..

دە ست نیشان کردن ؟ 

بە بیی نیشانە گرنگە کان روخساری بە زور بیکە نیناوی و بونی برینیک دە توانریت دە ست نیشانی دە ردە کۆپان بکریت ..

ریرە وی دە ردە کۆپان ؟ 

ئە کە ر نە خوشیە کە لە کاتی خویدا جارە سە ر نە کریت ئە واریژە ی مردن لە ولاتانی جیاوازدا دە کاتە نیوان ٤٠-٧٠٪ ریزە ی مردن لە ئە وروبا، کاری ژە ھری بە کتریاکە لە سە ر کوئە ندامی ناوە ندی دە ماری نە خوش و ناھاوسە نکی شلە ی لە ش ، ترش بوونی خوین و کە مبونە وە ی O٢ نیوخانە کان ی خوین و زیادبوونی CO٢ دە بیتە ھوی مردنی نە خوش بە خنکاندنی میکانیکی ...

جارە سە رکردنی دە ردە کۆپان ؟ 

_ ھە رجە ندە لە م سالانە ی دوایدا کورانکاری زور لە جارە سە رکردنی دە ردە کوباندا کراوە بە لام تا ئە مرۆ ریزە ی مردن زور نە کوراوە بیویستە جارە سە رکردن بە بیی | سوک و مامناوە ندی و توند | بیت ، ھە روە ھا بیویستە لە جوری مام ناوە ندی و توندا نە خوش لە نە خوشخانە جارە سە ر بکریت .
لە م بارە دا بیویستە ئە م خالانە رە جاو بکریت :-
_ کردنە دە رە وە ی بە کتریاکە لە لە شدا تاوە کو نە ھیلیت زیاتر ژە ھر دە ربدات 
_ ھاوسە نگکردنی ژە ھری بە کتریاکە تاکو نە ھیلیت زیاتر ژە ھر دە ربدات 
_ ھیمن کردنە وە ی نە خوش دامرکاندنە وە ی گرژبوونی ماسولکە کان 
_ باککردنە وە ی کە روو و بوریە کانی ھە وای نە خوش
_ برکردنە وە ی نا تە واوی لە ش بە شلە ، فیتامینە کان ، ئاو 

دە رمان :
 
بیویستە نە خوش لە ژوریکی بی دە نگ و ئارامدا دا بنیرت ھیج شتیک نە خوش وە رس نە کات ، باشان سوندە یە کی باریک لە کونی لوتە وە دە کریتە ناو گە دە بو خوراک وە رگرتن ھاوکات بیویستە تالمیز لە کونی میزی نە خوشدا دابنریت تاکو نە خوش بە ریک و بیکی و بی کرفت میز بکات .
بیویستە نە خوش شە و و روژ لە ژیر جاودیری بزیشک و بە رستاردا بیت ، بیویستە بیش ھە مو دە رمان بە کارھینانیک سیرە وی دژی ژە ھری بە کتریاکە بدریت بە نە خوش ئە ویش دە رزیە کی ٢-٣ ھە زار یە کە یی بو منال و دە رزیە کی ٢٠ ھە زار یە کە ی بو کە ورە ..
باشتر وایە تیستی فرە ھە ستیاری دژی ژە ھر بکریت ئە وسا یا لە ماسولکە یان لە خوین ھینە رە وە بدریت لە نە خوش دە رزی ئیمیونوگلو بیولینی تایبە تی دژی بە کتریای دە ردە کۆبان بە خیرایی ژە ھری بە کتریاکە ھا وسە نگ دە کات بویە بیویستە دە رزیە کی ٣-٦ ھە زار یە کە یی لە ماسولکە ی نە خوش بدریت .
_ بیویستە لە ٢٤ کاتژمیردا ٢-٤ ملیون یە کە پە نسیلین لە ماسولکە ی نە خوش بدریت ھە روھا بیویستە ھە موو ٤ کاتژمیریک لە ماوە ی ١٠ رۆژ یە ک ملیون یە کە پە نسیلین لە خوینھینە ری نە خوش بدریت ، ئە گە ر بیویستی کردئە وا دە توانریت ئە تنی بایوتیکی تر لە گروپی (Cephalosporins) بدریت لە نە خوش .
_ ھیورکە رە وە کان وە ک ڤالیوم زور بە سودە بو نە خوش جونکە دە بیتە ھوی ھیمن کردنە وە و خاو کردنە وە ی ماسولکە کان دە توانری ٤٠-٨٠ ملغم فینوبابیتال لە ماوە ی ٢٤ کاتژمیردا لە کە ل فالیومدا بدریت لە نە خوش . گرنگترین کار کە بیویستە ئە نجام بدریت بریتیە لە برینی بوری ھە وا لە ئاستی ملدا تا نە خۆش بە ئاسانی ھە ناسە بدات واتە ( Tracheostomy) و بە باشی بوریە کانی ھە وا پاکژ بکریتە وە ھە روە ھا O٢ بیایدا بکریتە ناو سیە کان .
_ بیویستە روزانە ٣-٦ لیتر شلە ی خوراکی و ڤیتامین و ئاوی کانزا بدریت بە نە خوش 
_ بیویستە روزانە ٣٠٠٠ کالوری وزە بدریت بە نە خوش تاجیی ئە و وزە لە ناو جوە ی بیشو بکریتە وە .

خوباراستن : 

بە کارھینانی بیکوتە لە مندالیە وە لە عیراقدا بە م جورە دە بیت :- 
لە ٢ مانگە وە کوتانی سیانە ( DPT) واتە وە ناق و دە ردە کۆبان و کوکە رە شە 
لە ٤ مانگە وە کوتانی سیانە (DPT) 
لە ٦ مانگە وە کوتانی سیانە ( DPT ) 
لە ١٨ مانگە وە کوتانی جالاکی سیانە (DPT)
ئە گە ر توشی برینیک بووین لە ھە ر جوریک سوتاوی یان چە قۆ برین یان گولە یا ھە ر شتیکی برە ر .
ئە وا ئە گە ر نە خوشە کە بیش ٥ سال ئە گە ر بیکوتە ی دە ردە کۆبانی وە رگرتبیت ئە وا ھیج جورە بیکوتە یە کی ناویت ئە کە ر برینە کە شی بیس بیت .
بە لام ئە گە ر بیکوتە ی لە ٥ سال زیاتر وە رگرتبیت ئە وا تە نھا بیکوتە ی ( Tetanus toxoid) واتە بیکوتە ی جالاکی بو دە کریت . 
ئە گە ر نە خوشە کە نە یزانی بیشتر کوتراوە بو دە ردە کۆپان یان بیری نە مابوو ئە وا ھە ردوو جوری بیکوتە ی (Tetanus Toxiod ) واتە بیکوتە ی جالاک و ھە روە ھا بیکوتە ی ( Tetanus immune globulin) واتە بیکوتە ی لاوازی بو دە کریت لە م جورە ئە کە ر نە خوشە کە تە مە نی لە ٧ سال کە متر بو ئە وا ٤ دە رزی بو دە کریت یە کیک لە کاتی برینداریە کە دا دووە م دوای مانکی ( سییە م و دوای ٦ مانگ جوارە م دوای دوانزە مانگ ئە گە ر نە خوشە کە تە مە نی لە ٧ سال زیاتر بوو ئە وا سئ دە رزی بو دە کریت یە کیک لە کاتی برینداریە کە دا دووە م دوای ١ مانگ سییە م دوای ٦ مانگ.....
‪#‎Dr‬ . Aqeed Abid Ali
4014 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌
17/10/2015
زیاتر...
12